Lai Tạo I: Các Giống Ra Đời Như Thế Nào

Một người trồng lai hai cây anh ta yêu bằng một cây cọ, được bốn hạt, trồng chúng ra, và rốt cuộc có bốn cây chẳng có gì chung với nhau và hầu như chẳng có gì chung với bố mẹ. Anh ta tưởng mình đã lai ra một giống. Anh ta đã mua một tấm vé số. Phép lai mất mười phút. Phần anh ta bỏ qua — chọn lọc — mất nhiều năm. Bài này nói về việc lai tạo thực sự là gì, để bạn có thể đọc một trang ngân hàng giống như một người hiểu cái mình đang mua.

Những Điều Bạn Cần Biết

Lai tạo là chọn lọc, không phải lai

Sự chỉnh sửa quan trọng nhất trong cả bài này: tạo một phép lai là thụ phấn, không phải lai tạo. Phấn lên một nhụy — một cây cọ và một bàn tay vững — ai cũng làm được ngay lần thử đầu. Lai tạo là cái đến sau: trồng ra những quần thể lớn, đánh giá từng cây, loại những cây hụt, giữ vài cây hiếm trúng, và làm lại, đời này qua đời khác.

Cái mà người ta coi là hàng kệ trên cuối thập niên 1970 ngày nay hầu như chỉ tính là hàng tầm trung. Cái khoảng cách đó không được lai vào thành hiện hữu. Nó được chọn lọc vào thành hiện hữu — bởi những người trồng ra hàng ngàn cây và giữ phần tốt nhất một phần nhỏ của một phần trăm, qua nhiều thập niên.

Seb’s Corner. Giữ lấy phép loại suy ngựa đua từ cuốn sách. Bạn không được một con thắng Derby bằng cách thả hai con ngựa bạn thích ra một cánh đồng. Bạn kiểm tra hậu duệ, lai từ con nhanh nhất, lặp lại xuống các đời. Phép lai đầu tiên cho bạn một con ngựa. Sự chọn lọc cho bạn một con ngựa đua. Cần sa cũng vậy, chỉ nhanh hơn — một đời đầy đủ chạy trong bốn tới năm tháng thay vì nhiều năm.

Bộ từ vựng, vừa đủ để đọc một cái nhãn

• F1 — đời con lai thứ nhất: hậu duệ của hai cây bố mẹ khác biệt. Sung sức (ưu thế lai / heterosis), đồng đều trên diện rộng, nhưng chưa ổn định. “F1” trên một trang giống là một đời, không phải một hạng chất lượng.
• F2 — lai hai cây F1 (hoặc tự thụ một cây F1). Đây là nơi biến dị bùng nổ: các tính trạng lặn ẩn nổi lên và bạn được những cây giống một trong hai ông bà, hay thứ gì đó ở giữa, hay thứ gì đó chẳng cây nào từng cho thấy.
• S1 — đời đầu tiên từ một phép tự thụ phấn (một cây cái được đảo để tự thụ phấn cho chính nó); toàn cái, di truyền từ một cây bố mẹ.
• BX (lai ngược) — lai một hậu duệ ngược lại với một cây bố mẹ để cô đặc các tính trạng của cây bố mẹ đó. BX1 ≈ 75% cây bố mẹ đó, BX2 ≈ 87.5%, và cứ thế.
• IBL (dòng cận giao) — đã ổn định qua đủ số đời để di truyền đúng: mười hạt cho mười cây gần như giống hệt. Đây là điểm cuối, và nó đại khái là cái mà “giống” bạn đã mua được dựng tới.

Seb’s Corner. Vì sao F2 quan trọng với bạn dù bạn không bao giờ lai tạo: khi một gói năm hạt nảy ra năm kiểu hình khác nhau, gần như chắc chắn bạn đang trồng một phép lai chưa ổn định — một F2 hay một cây đa lai được bán như đồ thành phẩm. Đó không phải lỗi trong việc trồng của bạn. Đó là di truyền chưa được ổn định. Biết bộ từ vựng cho bạn biết liệu sự không nhất quán là lỗi của bạn hay của nhà lai tạo.

Cây đực mang một nửa di truyền và phần lớn thông tin

Hầu hết người trồng không bao giờ giữ một cây đực sống — hạt giống cái hóa tồn tại chính xác để bạn không phải nghĩ về chúng. Trong lai tạo, điều đó lật ngược: cây đực góp một nửa mỗi hạt, vậy mà nó không bao giờ biểu hiện các tính trạng nó mang. Bạn không thể nhìn một cây đực và thấy con gái nó sẽ có mùi gì. Cách duy nhất để biết là phép kiểm tra hậu duệ — trồng ra hậu duệ của nó, đánh giá chúng, và phán xét cây bố qua con cái. Một cây đực đã được chứng minh là thứ được trân quý nhất, không thể thay thế nhất trong một chương trình nghiêm túc. Đây là vì sao các nhà lai tạo nói họ dành nhiều thời gian chọn cây đực hơn cây cái.

Ổn định là một sự cân bằng, không phải một đích đến mà bạn chạy nước rút tới

Lai ngược cô đặc một tính trạng mục tiêu, nhưng quá nhiều cận giao gây ra suy thoái cận giao — ghép cặp các gen lặn có hại, cho sinh trưởng yếu hơn, năng suất thấp hơn, ít sức chống chịu stress hơn. Các nhà lai tạo giỏi thu hẹp cửa sổ mà không đóng sập nó: đủ đồng đều để di truyền đúng, đủ đa dạng để giữ khỏe. Các dòng thương mại thường chạy tới BX3–BX5. Một lần lai ngược là một khởi đầu, không phải một kết thúc — và một “giống” dựng trên một lần lai ngược duy nhất là vì sao gói năm hạt của ai đó cho ra năm cây khác nhau.

Bối cảnh landrace: nguồn gen đến từ đâu

Các giống hiện đại là sự tái tổ hợp của những quần thể cổ hơn, thích nghi theo vùng — landrace. Sativa xích đạo (Thái, Colombia, Phi) tiến hóa cao, ra hoa muộn, ưa nóng, đôi khi mang THCV. Indica núi (Afghan, Hindu Kush) tiến hóa thấp, nhanh, chịu lạnh, nhiều nhựa. Tính trạng tự động ra hoa đến từ Cannabis ruderalis, một phân loài phương bắc ra hoa theo tuổi, không theo chu kỳ quang — được lai vào bộ gen chu kỳ quang chất lượng qua một thập niên chọn lọc và lai ngược để làm nên các cây tự động hiện đại giờ ngang ngửa cây chu kỳ quang. Mỗi tính trạng bạn coi là đương nhiên đều được chọn lọc từ cái nguồn cổ hơn này bởi một người kiên nhẫn hơn người trồng cây-cọ kia.

Seb’s Corner. Landrace là thư viện gen thô. Một khi chúng mất đi — bị bê tông hóa, lai mất, lãng quên — thì sự đa dạng đó biến mất, và cùng với nó là những tính trạng chưa ai lai cho tới giờ. Bảo tồn không phải hoài niệm; đó là giữ lấy vật liệu nguồn mà các giống tương lai được chọn lọc ra từ đó. Đứng trên vai những người khổng lồ, và những người khổng lồ là những cây trên một cánh đồng ở Rif và ở Kush.

Cách Áp Dụng

• Đọc một trang giống cho đúng. F1 nghĩa là một phép lai sung sức chưa ổn định, không phải một hạng cao cấp. Sự không nhất quán từ một dòng chưa ổn định là do di truyền, không phải việc trồng của bạn.
• Với hầu hết người trồng tại nhà: mua, đừng lai tạo. Chọn lọc thật cần hàng chục cây mỗi đời, không gian cách ly cho cây đực, và nhiều năm. Một phép chọn-cái-tốt-nhất trong sáu cây là vô nghĩa về mặt thống kê — đó là sự thật phũ phàng của cuốn sách, và nó trung thực.
• Nếu bạn có lai tạo, hãy ghi chép và giữ cành giâm. Đánh số mỗi cây, ghi cụ thể mùi/cấu trúc/thời gian ra hoa/hiệu ứng, và giữ một cành giâm của bất cứ gì tốt. Lỗi thật sự của người trồng cây-cọ là làm mất cây đáng giữ duy nhất vì anh ta chẳng ghi gì xuống.
• Tôn trọng việc bảo tồn landrace. Nếu bạn từng làm việc với một cây, hãy đối xử với nó như một kho lưu trữ gen, không chỉ một vụ trồng ngoại lai.

Cần Để Ý

• “F1 nghĩa là tốt nhất.” Nó nghĩa là đời thứ nhất và chưa ổn định. Một tuyên bố chất lượng thì nó không phải.
• Lai tạo trên những con số tí hon. Sáu cây F2 và một cái tên không phải một giống — đó là một kiểu hình may mắn từ một mẫu vô nghĩa.
• Phớt lờ cây đực. Một nửa di truyền, không có biểu hiện nhìn thấy được. Bỏ qua đánh giá cây đực là vứt đi phần lớn thông tin lai tạo của bạn.
• Cận giao quá mức. Đuổi theo sự đồng đều quá điểm khỏe mạnh cho bạn suy thoái cận giao — những cây yếu hơn, bệnh hơn nhưng tình cờ trông giống nhau.

Quiz

Sources

Grow Good Bud, The Grower’s Guide, Chapter 14 (Breeding) and Chapter 16 (Strain Index).

Tiếp theo: Bài 7 — Chất cô đặc, và thứ mà hoa cấp-hash đòi hỏi ở việc trồng.